30/3/2007 - SÖZLÜK ÇD

Ç

Çaarşak, Çağırşak * : Selin getirdiği toprağından arınmış taşlı ve kumlu arazi.

Çakıldak : Davar gibi canlıların kuyruğunda kuruyup katılaşan ve sallanıp duran pislik topluluğu.

Babam, yer fıstığını kazarken yer fıstığını havaya kaldırdı ve “Bakın bakın çakıldak gimi dutuk” dedi.

Çamaşır çıntıklama * : Çamaşır yıkama.

Çamaşır çitileme : Çamaşır yıkarken kir ve lekeyi çıkarmak için çamaşırın iki yanını birbirine sürtme.

Çaŋe çalmak : Çene çalmak.  (ŋ:ng)

Çatal ayrık otu * : Zararlı ve çok güçlü kökleri olan bir bitki.

Çatı yırtılmak * : Pantolon vb. giysilerin ağının yırtılması.

Çeddel meddel * : Ahir zamanda çıkacağı rivayet edilen canlı şey.

Çelet * : Gözünü budaktan esirgemeyen, her şeye horozlanan çocuklar için kullanılır.

Çelik çomak : Bir çocuk oyunu.

Çelik; oyundaki büçük çubuk olup, çelik aynı zamanda ölçek anlamına gelir ve oyundaki mesafe çelik ile ölçülür. Çomak; Küçük çubuktur.

Çemremek : Giysinin kol, paça gibi kısımlarını geriye kıvırmak.

Çengel dikeni :Çiçekleri mavimsi açan dikenli bir çalı.

Çepel : Bulaşık.

Çerçi : Eşya satan gezgin satıcı.

Çeti otu : Dikenleri kanca şeklinde kökleri çok derinlere inen dikenli bir ot. “...ince dikenli çeti otu yırttıkça kuduruyordu... Yaşar Kemal’den”

Çetil : Fidan.

Çığ sıkmaç, Çığ sıkım * : Çiğ köfte.

Çıkın : İçine yemek veya incik-boncuk vs. konan ve katlanarak düğümlenen bez.

Çıkla : Safi, sırf.

Bir türtü yapmış elin artoo içi çıkla et: Bir türtü yapmış elinin artığı içi safi et.

Çıngıl : Küçük dal.

Çıntık : Girinti çıkıntı.

Çıntıklı sehen * : Girintili, ondelalı metal tabak.

Çıntırık * : Elin orta parmağıyla vurulan fiske.

Ülen! ben o çocaa daha bir çıntırık bile vurmadım taman.

Çırpa, Çırpaa : Boruk çalısından yapılan ayran çırpacağı.

Çıtımık : Menengiç ağacı.

Çıtmık, Çıtıh, Çıtıf, Çıtık : Üzüm salkımındaki küçük dal.

Çıvmak : Uçan hafif cisimlerin sağa sola savrulması.

Topa bir vurdum amma!. Çıvdı gitti.

Çiçaa : Çiçeği.

Çiğsinmek, Çiğsimek, Çiğsenmek : Tiksinmek (Yiyecekle ilgili). Künde lepe yiye yiye çiğsindim.

Çil * : Haşlanmış çağla tuzlaması.

Çilte, Şilte : Pamuklu bir yer sergisi.

Çimmek : Yıkanmak.

Çimpitmek : Oynatmak, yitirmek. Ne o aklını mı çippittin?

Çinçe bannag, Çinçe parmak : Serçe parmak.

Çinçini kuşu * : “Çin çin” diye öten bir kuş.

Çinke : En ufak parça.

Et paylaştırılmış ve bir kadın diğer kadına dert yanıyor;

– Kele bacım bide benona bak, bir çinkecik goymuşlar.

Çiriş: Ayakkabıcılıkta yapıştırıcı olarak kullanılan otsu ve yumruları olan bir bitki.

Çiyan : Çıyan.

Çocuğu belemek : Kundaklamak.

Çokrak : Çamaşır suyu.

Çomça : Büyük kaşık.

Çomruk * : Kullanıla kullanıla küçücük kalan. Saçını oaatlı kestirik ki çomruk kadar kalık. Çalı süpürgesi kullanıla kullanıla çomruk kadar kalık.

Çot : Kısa çöp, kısa dal.

Çotmug, Çotmuk * : Ağaçtaki kısa kuru dal.

Çöddük gimi oturmak, Çöddük gibi oturmak * : Dizlerini dikip kollarının arasına alarak düşünme hali.

Çökelik : Çökelek

Çömmek : Bacakları kırıp baldırların veya topuk üstündeki aşıkların üstüne oturma hali.

Çörek : Ramazan bayramında yapılan; un, yağ, şeker, yoğurt, maya, çöreklik baharat ve susam ile yapılan kurabiyemsi bir tatlı. Çörek, herhangi bir koruma olmaksızın iki ay bayatlamadan kalır.

Çörek bayramı : Ramazan bayramı.

Çöte binmek * : Birinin kafasının her iki yanından ayaklarını aşağı salarak omzuna oturması. Öte yüzde Çinçiline binmek derler.

Çötük : Ağaçtaki yumru. Öte yüzde

Çul : Kıl veya yünden yapılan yere serilen sergi.

D

Daal : Değil.

Daarmen : Değirmen.

Dadan, Daadan, Dağdağan ağacı * : Boyu 7-8 metre olan bir ağaç. Olgunlaşmış meyveleri 1 cm’lik  bilye şeklindedir. Meyvesi tatlı ve siyah renkli olup iri çekirdeklidir.

Datlaabık, Tatlaabık * : Tarçın. Tatlı kabuk.

Dadlı : Tatlı

Dah etmek : Boca etmek. Dah ettim vurdum. Dah ettim yedim.

Damah * : Cimri.

Damdıra : Tambur çalgısı.

Daŋe. Dane * : Bak (ŋ:ng)

Daŋemek, Danemek * : Bakmak (ŋ:ng)

Daŋiz : Deniz (ŋ:ng)

Darbız : Toprağın nemli hali.

Darı : Mısır.

Daş : Taş.

Dayramak * :  Kertme, boğma, sıkma. Ayakkabı ayağımın üstümü dayradı.

Dehnek : Değnek

Delisi tutmak * : Bazı yiyeceklerin aşırı yenmesi halinde başağrısı gibi rahatsızlık duyulması hali. Portakal balını aşırı yiyişin delisi tuttu.

Demirçik ağacı * : Sertçe bir odunluk ağaç

Denneştirmek : Düzenlemek.

Depik : Tekme.

Depmek : Teperek doldurmak. Ağzına kadar depili : Ağzına kadar dolu.

Deri : Perşembe.

Deşmek : Eşmek. Deş bakim huriye: Kaz bakalım şurayı.

Devlisi goon : Ertesi gün.

Dıdısının dıdısı : Çok uzak akrabalar için söylenir.

Dıkıl : Gir.

Dıkılmak : İçeri girmek. Arapça duhuldan türemiştir.

Dıkmak : Sokmak, Katmak, Koymak, İçeri girdirmek, Geçirmek.

Topu bir türlü o delikten içeri dıkamadın.

Dımlım suyu * : Ilık su. Yazın o sıcak günlerinde büyüklerimiz su ister, tabi eskiden buzdolabı da yok, ılımış suyu getirip veririz. Ve cevap gelir;

     – Ne bu! Dımlım suyu gimi.

Dınnag : Tırnak.

Dırra kuşu * : Gökkarga veya Gökkuzgun, zayıf uzun ince bir kuş. (Caracias Garrulus). Zayıf, kuru insanlara dırraamo derler.

Dırraamo, Dırra gibi * : Hastalık derecesinde zayıflayıp çöp gibi

     kalan.

Dısdığrak * : Düzgün, dosdoğru (Giyimle ilgili). Hah! Şöyle dısdığrak giyin.

Dışlığım gelmiyor, Dışlığım yok : Keyfim yok, dışa açılamıyorum, içe kapanığım manasında kullanılır.

Dışlık : Keyif.

Dıvvik kuşu, Divik, Dıwvik : Kızkuşu, dıwviik şeklinde öter (Latince: Vanellus vanellus)

Resmini görmek için “Payas’ın Kuşları” bölümüne bakınız.

Didmek : Yün, pamuk, pişmiş et gibi şeyleri küçük parçalara ayırmak.

Diki * : Nohut büyüklüğündeki parça. Bir diki et. Eti diki diki doğra.

Dili öklü * : Dilin altında bulunan zarın konuşmaya engel olması hali.

Dilik kız * : Sığır otunun değişik bir tipi.

Dilini dutamık etmek * : Diline bir şeyi dolamak.

Dingil güdük, Dingil gücük * : Yıkanmadan dolayı çekmiş giysi.

Dingoog, Dingog, Dingok * : Kukumav, dingoog diye öter. (Latince:Athene noctua) Kuş dingoog, dediğinde bizde;

Sarma yook” derdik.

Resmini görmek için “Payas’ın Kuşları” bölümüne bakınız.

Diŋelmek, Dinelmek : Ayakta durmak. (ŋ:ng)

Dirgen : Saman saplarını kaldırmaya yarayan alet.

Dirkeden kalkmak * : Aniden kalkmak Hasta olan birinin veya uyuyormuş numarası yapan bir çocuğun sevdiği birinin gelmesi, sesini duyması, sevdiği bir yiyeceğin gelmesi durumlarında aniden kalkması hali.

Dolukma : Kas yorgunluğu. Dün iş işlediidim kollarım dolukmuş.

Dombalak : Sırt yere gelecek şekilde baş üzerinden yapılan dönmedir. Takla değildir. Dombalağı genelde küçük çocuklar yapar.

Domuşmak : Aşırı üşüme halinde vucudun aldığı hal.

Doolu, Doluman : Çok, bir sürü.

– Ana, gonşuların çocoo üzümlerin hepini yiyikler.

– Daha doolu var olum, yesiŋler. (ŋ:ng)

Doome : Döğme, kabuğu alınmış buğday.

Doŋucular duta * : Donucular tuta. Soğuğu bahane ederek bir işi yapmayan kişiye donucular tuta denir. (ŋ:ng)

Döş : Göğüs bölgesi.

Dudmaç çorbası * : Kalın bazlamanın bıçakla küçük küçük kesilerek, yeşil mercimek ile yapılan ekşili ve sulu bir yemek.

Dulda : Yağmur, rüzgar, soğuk almayan siperlikli yer.

Duluk : Boyun.

Duluğu sirkeli keçi: Boynu bitli keçi ( Zayıf keçi manasında).

Duralaşmak * : Çatmak, dalaşmak.

O çoçuğa duralaşıp durmazsan olmaz ha!

Durukmak : Bir şeyin bir yerde takılı kalması.

Durukmak : Bir şeyin yüksek bir yerde asılı kalması veya bir şeyin akan suyun bir yerine takılması.

Duşşalı (Ayağı duşşalı) * : Hayvanların otlanırken ağaç ve fidanlara zarar vermemesi için boynu ile ön ayağının bir iple bağlanması.

Dutma : Kahya.

Düğürçü : 1.Kız istemeye gidenler, 2.Okuntu dağıtan kimse.

Dümbek : Dümbelek.

Dümbük : Pezevenk.

Dünaan : Dün veya dün değil evvelisi gün.

Dünek : Tünek.

Düş : Rüy